Kinderwens via draagmoederschap: wat moet u juridisch weten?

Voor mensen met een kinderwens kan draagmoederschap een mogelijke route zijn naar ouderschap. Dat kan bijvoorbeeld spelen wanneer zwangerschap medisch niet mogelijk of onverantwoord is, of wanneer wensouders op een andere manier geen kind kunnen krijgen.

Draagmoederschap is juridisch complex. Het raakt niet alleen de positie van de wensouders en de draagmoeder, maar vooral ook de rechten en belangen van het kind. Wie een draagmoederschapstraject overweegt, doet er daarom verstandig aan om zich vooraf goed te laten informeren over de juridische gevolgen.

In dit artikel leggen wij uit wat draagmoederschap inhoudt, welke vormen er zijn, waarom een draagmoederovereenkomst belangrijk is en welke juridische stappen na de geboorte nodig kunnen zijn.

Wat is draagmoederschap?

Draagmoederschap betekent dat een vrouw een kind draagt voor een wensouder of wensouders. Zij baart het kind en draagt het na de geboorte over aan de wensouders.

De vrouw die het kind draagt en baart, wordt de draagmoeder genoemd. De personen voor wie het kind wordt gedragen, zijn de wensouders.

Draagmoederschap vraagt om zorgvuldige afspraken. Niet alleen over de zwangerschap en geboorte, maar ook over de periode daarna. Denk bijvoorbeeld aan contact tussen de draagmoeder en het kind, medische beslissingen tijdens de zwangerschap en vergoeding van redelijke kosten.

Welke vormen van draagmoederschap zijn er?

Er zijn twee hoofdvormen van draagmoederschap: laagtechnologisch en hoogtechnologisch draagmoederschap.

Laagtechnologisch draagmoederschap

Bij laagtechnologisch draagmoederschap wordt de eicel van de draagmoeder bevrucht met het zaad van de wensvader of van een donor. De draagmoeder is dan ook genetisch verwant aan het kind.

Deze vorm brengt specifieke juridische en emotionele aandachtspunten met zich mee, omdat de draagmoeder zowel de geboortemoeder als de genetische moeder is.

Hoogtechnologisch draagmoederschap

Bij hoogtechnologisch draagmoederschap ontstaat een embryo via IVF. De eicel kan afkomstig zijn van de wensmoeder of van een donor. De zaadcel kan afkomstig zijn van de wensvader of van een donor.

De draagmoeder draagt het embryo, maar hoeft genetisch niet verwant te zijn aan het kind.

Waarom is een draagmoederovereenkomst belangrijk?

Een draagmoederovereenkomst is een schriftelijke overeenkomst waarin de wensouders en de draagmoeder hun afspraken vastleggen.

Daarin kunnen onder meer afspraken worden opgenomen over:

• de begeleiding tijdens de zwangerschap;
• medische beslissingen en informatie-uitwisseling;
• de bevalling en aanwezigheid daarbij;
• de verzorging van het kind na de geboorte;
• contact tussen draagmoeder, wensouders en kind;
• vergoeding van redelijke onkosten;
• het bewaren van informatie over de afstamming en ontstaansgeschiedenis van het kind.

Een draagmoederovereenkomst geeft duidelijkheid en helpt misverstanden voorkomen. Tegelijkertijd is het belangrijk om te weten dat niet alles rechtsgeldig kan worden afgesproken.

Worden wensouders in Nederland automatisch juridisch ouder?

Nee. Onder het huidige Nederlandse recht worden wensouders niet automatisch juridisch ouder door een draagmoederovereenkomst.

In Nederland geldt als uitgangspunt dat de vrouw uit wie het kind wordt geboren, de juridische moeder is. Dat betekent dat de draagmoeder bij de geboorte juridisch moeder is, ook wanneer alle betrokkenen vooraf hebben afgesproken dat het kind bij de wensouders zal opgroeien.

De wensouders moeten na de geboorte juridische stappen zetten om de feitelijke gezinssituatie juridisch vast te leggen. Welke stappen nodig zijn, hangt af van de omstandigheden van het geval.

Welke juridische stappen zijn nodig na de geboorte?

In de praktijk wordt een kind na de geboorte vaak direct opgenomen in het gezin van de wensouders. Juridisch is daarmee echter nog niet alles geregeld.

Afhankelijk van de situatie kunnen onder meer de volgende stappen aan de orde zijn:

• een verzoek tot gezag;
• beëindiging van het gezag van de draagmoeder;
• adoptie door de wensouder of wensouders;
• toestemming van de Raad voor de Kinderbescherming wanneer een kind jonger dan zes maanden in het gezin van de wensouders wordt opgenomen en de wensouder geen juridische ouder of naaste familie is.

Bij procedures over draagmoederschap wordt doorgaans ook de Raad voor de Kinderbescherming betrokken. De Raad kan onderzoek doen en de rechtbank adviseren over de belangen van het kind.

Wat is de rol van de Raad voor de Kinderbescherming?

De Raad voor de Kinderbescherming kijkt in draagmoederschapszaken naar de positie en belangen van het kind. Dat is belangrijk omdat draagmoederschap ingrijpende gevolgen heeft voor alle betrokkenen.

De Raad kan onder meer beoordelen of:

• het traject zorgvuldig is verlopen;
• de afspraken duidelijk zijn;
• het kind veilig en stabiel kan opgroeien bij de wensouders;
• de afstamming en ontstaansgeschiedenis van het kind voldoende herleidbaar blijven.

Het belang van het kind staat hierbij centraal.

Komt er nieuwe wetgeving over draagmoederschap?

Er ligt een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer: de Wet kind, draagmoederschap en afstamming. Dit wetsvoorstel introduceert onder meer een regeling voor toekenning van ouderschap na draagmoederschap in Nederland en een regeling voor erkenning van ouderschap na draagmoederschap uit het buitenland. Het doel is betere bescherming van het kind, de draagmoeder en de wensouders.

De overheid wil met dit wetsvoorstel ook het recht van het kind op informatie over de ontstaansgeschiedenis versterken. Volgens de Wetgevingskalender staat het kind centraal, in het bijzonder de ontwikkeling van diens afstammingsidentiteit.

In het voorstel staat onder meer dat de rechter al vóór de zwangerschap kan beslissen dat de wensouders vanaf de geboorte de juridische ouders zijn. Daarvoor gelden voorwaarden, zoals voorlichting en counseling, vrijwilligheid en het bewaren van informatie over de afstamming en ontstaansgeschiedenis van het kind.

Zolang dit wetsvoorstel nog niet in werking is getreden, blijft het huidige recht gelden. Dat betekent dat wensouders na de geboorte juridische stappen moeten zetten om hun ouderschap of gezag vast te leggen.

Draagmoederschap in het buitenland

Sommige wensouders kiezen voor een draagmoederschapstraject in het buitenland. In bepaalde landen bestaat specifieke wetgeving waardoor wensouders direct als juridische ouders op de geboorteakte kunnen worden vermeld.

De vraag is vervolgens of zo’n buitenlandse geboorteakte in Nederland wordt erkend.

Dat hangt af van de omstandigheden van het geval. Het enkele feit dat wensouders naar buitenlands recht juridisch ouder zijn geworden, is niet altijd voldoende om erkenning in Nederland te weigeren. Tegelijkertijd moet het buitenlandse traject voldoende zorgvuldig zijn verlopen en mag erkenning niet in strijd zijn met de Nederlandse openbare orde.

Wanneer wordt een buitenlandse geboorteakte erkend?

Bij de beoordeling van een buitenlandse geboorteakte kijkt de Nederlandse rechter onder meer naar de zorgvuldigheid van het draagmoederschapstraject.

Belangrijke aandachtspunten zijn bijvoorbeeld:

• of de draagmoeder vrijwillig heeft ingestemd;
• of de afspraken zorgvuldig zijn vastgelegd;
• of de draagmoeder toegang had tot medische zorg en psychologische ondersteuning;
• of duidelijk is wie bij de afstamming en ontstaansgeschiedenis van het kind betrokken zijn;
• of het kind later kan achterhalen uit wie het is geboren en van wie het genetisch afstamt.

Het recht van het kind om zijn of haar afstamming te kennen weegt zwaar. Dit recht is ook vastgelegd in artikel 7 van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind.

Wanneer de rechtbank oordeelt dat het buitenlandse traject met voldoende waarborgen is omkleed en de afstammingsinformatie herleidbaar blijft, zal erkenning van de buitenlandse geboorteakte eerder mogelijk zijn.

Waarom juridisch advies vooraf belangrijk is

Draagmoederschap vraagt om zorgvuldige voorbereiding. De juridische gevolgen kunnen groot zijn, zeker wanneer sprake is van een internationaal traject of wanneer de afspraken tussen draagmoeder en wensouders niet duidelijk zijn vastgelegd.

Voor wensouders is het belangrijk om vooraf inzicht te hebben in:

• hun juridische positie vóór en na de geboorte;
• de rol van de draagmoeder;
• de mogelijkheden voor gezag of adoptie;
• de gevolgen van een buitenlands traject;
• de kans op erkenning van een buitenlandse geboorteakte;
• het belang van afstammingsinformatie voor het kind.

Voor draagmoeders is het evenzeer van belang om vooraf te weten welke rechten, plichten en gevolgen aan het traject verbonden zijn.

Conclusie

Draagmoederschap kan voor wensouders een bijzondere en waardevolle weg naar ouderschap zijn. Juridisch is het echter een traject dat veel voorbereiding vraagt.

Onder het huidige Nederlandse recht worden wensouders niet automatisch juridisch ouder. Een draagmoederovereenkomst is belangrijk, maar vervangt niet de juridische procedures die na de geboorte nodig kunnen zijn.

Ook bij buitenlandse draagmoederschapstrajecten is zorgvuldigheid essentieel. De Nederlandse rechter kijkt naar het belang van het kind, de positie van de draagmoeder en de vraag of de afstamming en ontstaansgeschiedenis van het kind voldoende herleidbaar zijn.

Wie draagmoederschap overweegt, doet er daarom verstandig aan om tijdig juridisch advies in te winnen.

Juridisch advies bij draagmoederschap

Overweegt u een draagmoederschapstraject in Nederland of in het buitenland? Of wilt u weten welke juridische stappen nodig zijn na de geboorte van een kind via draagmoederschap?

Neem dan contact op met Marit Odink, advocaat familierecht bij DM. Wij helpen u graag om uw juridische positie zorgvuldig in kaart te brengen en denken met u mee over een passende route.